و قطبنماى ملّاحى را حكيم « فلويو جيوجا » در سال هفتصد و دو هجرى ( 702 ) اختراع نمود . به قول ميرزا جعفر خان مشير الدوله در كتاب حسابش در سنه هفتصد و هفت ( 707 ) بوده . و قطب‌نماى مصنوعى در سنه يكهزار و دويست و شصت و چهار هجرى ( 1264 ) اختراع گرديده ، و مخترع آن معلوم نيست ، و روزبه‌روز ترقى و شهرت يافت . و در اطلس بلاك كه در سنه يكهزار و دويست و شصت و هفت هجرى ( 267 ) باسمه شده در صفحه سيوم ، حركت و ميل قطبنما را به جانب مشرق به تفصيل معلوم نموده ، و مختصرى از آن در اين رساله ذكر مىشود تا أنموذجى باشد . و گويند اين اختلاف به مرور دهور مختلف مىشود . و در تاريخ هزار و دويست و هفتاد و دو هجرى مقدار انحراف آن از اين قرار بود كه در اين جدول نموده مىشود ، و جدول اين است : جدول مقدار انحراف قطبنما از شمال در بعض بلاد در سنهء 1272 هجريه :